|
 |
« : 02 Haziran 2009 » |
|
COĞRAFİ POTANSİYEL
Coğrafi potansiyeli açıklamak için ilk olarak coğrafya ve potansiyel kelimelerinin anlamlarını ve tanımlarını yapmak gerekmektedir.
Bilindiği üzere coğrafya –geo ve –grapha Latin kelimelerinin birleşmesinden meydana gelmiş bir ilim dalına verilen isimdir. Bu iki kelimeden –geo yer anlamına gelmekte grapha ise tasvir etmek anlamını içermektedir. Bu iki kelimenin birleşmesiyle ortaya çıkan coğrafya(geographa) kelimesinin anlamı da yeryüzünü tasvir etmek ifadesini bize açıklamaktadır. Bu açıklamalara göre coğrafya yeryüzünü fiziksel ve beşeri olarak açıklayan yorumlayan ve tasvir eden ilim dalına denmektedir. Bu tanımlara göre; “ Coğrafya, coğrafi yeryüzündeki fiziki beşeri ve ekonomik olayları, bu olayların karşılıklı etkileşimlerini, dağılışlarını ve dağılış sebeplerini inceleyen bir ilim dalıdır” şeklinde tanımlayabiliriz.
Coğrafyanın kısa bir tanımına baktıktan sonra potansiyel kelimesinin anlamını açıklamak gerekir. Potansiyel güç anlamını ifade eder ve tam karşılığı gizli güçtür. Günümüzde de birçok alanda potansiyel kelimesi muhtelif unsurların gücünü ifade etmek için kullanmaktadır.
Coğrafi potansiyel ise bu açıklamalardan ve tanımlardan sonra coğrafyanın gücü anlamını taşımaktadır. Burada ki coğrafyanın gücü, coğrafyanın belirli etkileri ve muhtelif etkileşimleri aksettirmektedir. Burada coğrafyanın gücünden asıl kanıt, coğrafyanın pek çok imkânlara sahip olduğu anlamına gelir.
Coğrafyanın gücü anlamını verdiğini söylediğimiz coğrafi potansiyeli iki ana grup altında açıklamak gerekir. Bunlar;
1)Fiziki Potansiyel
2)Beşeri Potansiyel
FİZİKİ POTANSİYEL
Coğrafi potansiyeli ikiye ayırarak yaptığımız sınıflandırma tıpkı coğrafyanın da fiziki ve beşeri olarak ikiye ayrılmasında ki gibidir.
Yapı ve rölyef, inceleme yapacağımız arazinin yapısal özelliklerini yani tabakalaşma durumunu, oluşum özelliklerini, litolojik birimlerin arazinin strüktürüne etkisini inceler. Rölyef ise, arazinin topografya sathı üzerindeki özelliklerini açıklar. Diğer bir ifadeyle dağları, vadileri, ovaları, birikinti konilerini aşınım ve biriktirme şekillerini incelemektedir.
Yapı ve rölyefin coğrafi potansiyeli ise, arazinin etkileşimde olduğu coğrafi potansiyel konusuna etkisini ifade eder. Örnekle açıklamak gerekirse; Susurluk havzasında coğrafi potansiyelin yerleşme hayatına etkisi adlı bir araştırma konusunda, fiziki coğrafi potansiyel unsurlarından yapı ve rölyef yerleşme hayatına etkisini açıklamak gerekir. Bu etki arazideki zeminin yerleşmeye uygun olup olmadığını, yapının geçirimli olup olmadığı, zeminin etüt çalışmaları sonucu sismisitenin yerleşme ye etkisi gibi özellikleri ele almak gerekir. Yapıyı meydana getiren formasyonlarda bu konuda önemli bir unsuru oluşturmaktadır.
Fiziki potansiyelin içinde belirttiğimiz iklim, fiziki potansiyelin en önemli unsurlarından biridir. Gerek etkilediği alan bakımından gerek, yaptığı etki bakımından, gerekse de etkilediği süre bakımından iklim fiziki potansiyelin gücünün büyük bir kısmını oluşturmaktadır.
İkliminde kendi alanı içinde farklı unsurlara sahip olması, bu unsurlarında farklı etkilere ve etkileşimlere sahip olması iklimin coğrafi potansiyeldeki önemi açıkça ortaya koymaktadır. Yağış, basınç, buharlaşma, sıcaklık şartları, rüzgârlar ve birçok iklim unsuru bu konuda önemli rol oynar.
İklimin en önemli unsurlarından biri olan sıcaklık, coğrafi potansiyel olarak ya da gruplandırdığımızda fiziki potansiyel olarak en büyük etkiyi yapmaktadır. Çünkü bir yerdeki sıcaklık şartları orada bulunan birçok alanı etkilemektedir. Sıcaklık şartlarının sıcak, çok sıcaklık, ılıman, soğuk veya çok soğuk olması birçok alanı birden etkiler. Aynı şekilde iklimin diğer bir unsuru olan yağışta farklı yağış tiplerinin faklı zamanlarda farklı miktarlarda düşmesinin de bir potansiyeli olup, bu potansiyelde yukarı da verdiğimiz örnekte olduğu gibi birçok alanı etkilemektedir. İklimin diğer unsurları da baştaki örneklerle birlikte hem yeryüzünü yani topografyayı etkilemekte ve hem de topografya sathı altında da dolaylıda olsa bir etkileşme yol açmakta ve bu satıhların şekillenmesinde bir potansiyel oluşturmaktadır. Bu unsurlarla etkileşim sürecinde olurken aynı zamanda faklı etkileşim ve farklı şartlarla beşeri coğrafya içinde büyük bir potansiyel oluşturmaktadır.
İklimin etkileşimde olup farklı bir potansiyel olarak ortaya çıkan bitki örtüsü de fiziki coğrafyanın yanında beşeri coğrafyada da bir potansiyel oluşturmaktadır. Bitki örtüsü dediğimiz flora iklime bağlı olarak dünyanın farklı yerlerinde çeşitlilik göstermektedir. İşte bu çeşitlilik ve farklı dağılışta coğrafyada büyük bir potansiyeli oluşturmaktadır. Potansiyel olarak ele aldığımız bitki örtüsü bir araştırma konusunda yörenin veya bölgenin coğrafya ile etkileşimde olan bütün alanlarda etkili olur. Bu alanlarla olan etkileşimi sonucunda da ortaya çıkardığı potansiyel karşımıza gelir. Gerçek anlamda zoocoğrafya konusuna giren hayvanların yaşayışı dağılışı ve coğrafya ile olan etkileşimi aslında bitki örtüsüyle bir beraberlik içindedir. Zaten araştırma konularında flora ve fauna olarak ele aldığımız bu iki fiziki coğrafya unsuru birbirleriyle etkileşimde bulunup potansiyellerini de ortaya koymaktadır.
Hidrografik potansiyel ise fiziki coğrafyanın potansiyeli konusunda diğer unsurlar gibi büyük bir etkiye sahiptir. Hidrografik unsurlar ilk olarak yapı ve rölyeften ve de iklimden etkilenirler. Bu unsurlara bağlı olarak da farklılık gösterir. Bu unsurların etkileşimiyle birliktede kendi potansiyeli ortaya çıkmaktadır.
BEŞERİ POTANSİYEL
Coğrafi potansiyeli ikiye ayırdığımızda karşımıza çıkan ikinci coğrafi potansiyel beşeri potansiyeldir. Her şeyden önce beşeri potansiyelin varlığı fiziki potansiyelin varlığına bağlıdır. Coğrafyada unsurlar birbirleriyle etkileşimde olurken bazı unsurların varlığı da başka unsurların varlığına bağlıdır. Beşeri potansiyelde açıklamalarda olduğu gibi fiziki potansiyelle etkileşim içersindedir. Beşeri potansiyelde kendi içersinde farklı unsurlara sahip olup bu unsurlarında her birinin potansiyelleri mevcut bulunmaktadır. Beşeri coğrafyanın alt dalları olan demografik yapı yani nüfus, tarım, sanayi, ulaşım, turizm, gibi konular beşeri potansiyeli unsurlarını oluşturmaktadır.
Beşeri potansiyelde ilk olarak nüfusu ele almamız gerekmektedir. Bir araştırma konusunda belirlediğimiz sahanın nüfusu her şeyden önce fiziki coğrafyayla etkileşimde olup bu alanın unsurlarına bağlı olarak açıklanmaktadır. Çünkü beşeri potansiyele başlarken, beşeri potansiyelin varlığı fiziki potansiyelin varlığına bağlıdır demiştik. Bu cümleden de anlaşılacağı üzere nüfusta bu unsurlar göz önünde bulundurularak açıklanmalıdır.
Bir bölgenin, ilin, ülkenin nüfusu, nüfusun dağılışı yoğunluğu gibi unsurların her biri bir potansiyeli oluşturmaktadır. Fakat bu potansiyelin olumlu veya olumsuz olarak mı etki yapacağı değişmektedir. Bunun nedeni de tabii ki coğrafi ve birçok alanda olduğu ülkeler, bölgeler ve şehirler arasındaki farklılıktır. Nüfus potansiyeli dediğimizde incelediğimiz bölgedeki insanların nüfus yoğunluğu, doğurganlık oranı, etnik yapısı, dilleri, dinleri gibi birçok unsuru da ele alıp değerlendirdikten sonra potansiyel kavramını nüfus yapısı içinde daha iyi anlayabilmekteyiz.
Beşeri potansiyelin unsurlarından tarım, sanayi ulaşım vb. gibi türlerde de aynı özellikler dikkati çekmektedir. İlk olarak bu unsurların varlığı her şeyden önce fiziki coğrafyanın varlığına bağlıdır. Tarım, bitki örtüsü iklim arazinin yapısı gibi fiziki coğrafyanın unsurlarına bağlı olarak oluşmakta ve kendi potansiyellerini göz önünü koymaktadırlar. Sanayi içinde tarımda saydığımız özellikler geçerli olacaktır.
kendi ders notlarımdan alıntıdır..
|
